Prague Astronomical Clock visitor guide — everything you need to know before visiting

Szafki bagażowe znajdują się na dworcu głównym (Praha hlavní nádraží) 1,2 kilometra na wschód, 15 minut spacerem lub jeden przystanek metrem linią C do Muzeum, następnie przesiadka na linię A do Staroměstská. Prywatne usługi przechowywania bagażu działają przy ulicy Kaprova 250 metrów na północ od placu oraz przy ulicy Celetná 150 metrów na wschód. Hotele na Starym Mieście często przechowują bagaż dla gości po wymeldowaniu. Ratusz Staromiejski nie oferuje przechowywania bagażu ani szatni. Plecaki i duże torby są dozwolone w wieży i sklepieniach, jednak utrudniają poruszanie się po wąskich schodach. Większość odwiedzających przechowuje bagaż przed zwiedzaniem.

Toalety ogólnodostępne znajdują się na parterze kompleksu Ratusza Staromiejskiego i są dostępne po okazaniu biletu wstępu. Obiekty sanitarne obejmują kabiny przystosowane dla osób z niepełnosprawnościami. Dodatkowe toalety publiczne działają w podziemnym przejściu pod Rynkiem Staromiejskim, w północno-wschodnim narożniku placu, 80 metrów od zegara – korzystanie z nich wymaga drobnej opłaty. Kawiarnie i restauracje otaczające plac udostępniają toalety wyłącznie klientom. Najbliższe bezpłatne toalety publiczne znajdują się w centrum handlowym Palladium, 600 metrów na północny wschód, przy Náměstí Republiky. Platforma widokowa wieży oraz podziemne sklepienia nie dysponują zapleczem sanitarnym – prosimy skorzystać z toalety na parterze przed wejściem na wieżę lub zejściem do podziemi.

Sygnał telefonii komórkowej dociera bez zakłóceń do platformy widokowej wieży oraz kaplicy we wszystkich głównych sieciach czeskich. W romańsko-gotyckich sklepieniach pod placem zasięg jest osłabiony, a w najgłębszych komorach występują martwe strefy. W kompleksie Ratusza Staromiejskiego nie ma dostępu do Wi-Fi. Szklana szyb windy utrzymuje sygnał podczas 40-sekundowego przejazdu. Jeśli potrzebują Państwo stabilnego połączenia do nawigacji lub komunikacji, prosimy dokończyć te czynności przed zejściem do sklepień. Na samym placu zasięg jest pełny. Większość gości uznaje sygnał za wystarczający do przesyłania wiadomości i lekkiego przeglądania przez całą wizytę, choć strumieniowanie wideo może się buforować w częściach podziemnych.

W kompleksie Ratusza Staromiejskiego nie działają żadne kawiarnie, restauracje ani automaty vendingowe. Aby skorzystać z oferty gastronomicznej, należy wyjść na plac. Nie ma tu również fontaniek z wodą pitną. Dziesiątki kawiarni i restauracji otaczają Rynek Staromiejski, oferując miejsca na zewnątrz z widokiem na zegar. Najbliższy sklep spożywczy to Tesco Express, 400 metrów na wschód przy ulicy Celetná. Spożywanie jedzenia i napojów jest zabronione w kaplicy, salach reprezentacyjnych oraz sklepieniach. Mogą Państwo nieść butelkę wody w torbie, lecz nie wolno pić w środku. Zalecamy zaplanowanie posiłku przed wizytą lub po jej zakończeniu. Na platformie widokowej wieży nie ma miejsc siedzących ani punktów gastronomicznych.

Zegarmistrz Mikuláš z Kadaň oraz profesor Uniwersytetu Karola Jan Šindel zbudowali mechaniczny zegar i tarczę astronomiczną w 1410 roku – pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z 9 października 1410 roku. Tarcza kalendarzowa została dodana około 1490 roku, a fasada zegara otrzymała wówczas gotyckie rzeźby. Drewniane figury pojawiły się w 1629 lub 1659 roku. Figury Apostołów zainstalowano po głównych naprawach w latach 1787–1791. Zegarmistrz Jan Táborský naprawił mechanizm w 1552 roku. Legenda błędnie przypisywała budowę zegara Janowi Růže (Hanuš) w 1490 roku, twierdząc, że został oślepiony, by nie mógł powielić swojego dzieła – historyk Zdeněk Horský sprostował ten błąd, potwierdzając pochodzenie zegara z 1410 roku.

W dniach 7 i 8 maja 1945 roku, podczas Powstania Praskiego, siły nazistowskie ostrzelały Ratusz Staromiejski z pojazdów opancerzonych, próbując zniszczyć ośrodek powstańczy. Ratusz i okoliczne budynki stanęły w płomieniach. Drewniane rzeźby Apostołów oraz tarcza kalendarzowa namalowana przez Josefa Mánesa zostały zniszczone. Mechanizm zegara doznał poważnych uszkodzeń. Po znacznym wysiłku konserwatorskim maszynerię naprawiono, a rzeźbiarz Vojtěch Sucharda odtworzył drewniane figury Apostołów. Zegar wznowił działanie w 1948 roku. Neogotyckie skrzydło wschodnie Ratusza, zniszczone w tym samym ataku, nigdy nie zostało odbudowane. Dzwon z 1313 roku oraz ołtarz w Kaplicy Najświętszej Marii Panny również ucierpiały poważnie.

Tarcza astronomiczna funkcjonuje jako mechaniczne astrolabium, ukazujące pozycję Ziemi względem Słońca, Księżyca i zodiaku. Niebieski środek symbolizuje Ziemię – górna część niebieska przedstawia niebo nad horyzontem, czerwona i czarna zaś niebo poniżej. Ikona Słońca wędruje wokół pierścienia zodiakalnego, wskazując jego położenie na ekliptyce. Zakrzywione złote linie dzielą niebieską tarczę na 12 nierównych godzin, definiowanych jako jedna dwunasta czasu między wschodem a zachodem słońca. Złote cyfry rzymskie na zewnętrznej krawędzi pokazują 24-godzinny czas praski. Pierścień zodiakalny, oznaczony znakami w kolejności przeciwnej do ruchu wskazówek zegara, osadzony jest na 365-zębatym kole połączonym z mechanizmami Słońca i Księżyca przez 24-zębate koło.

Pierścień zewnętrzny wyświetla staroczeską godzinę, zwaną również godzinami włoskimi, za pomocą złotych cyfr Schwabacher na czarnym tle. Cyfra 24 oznacza moment zachodu słońca, który waha się od 16:00 zimą do 20:16 latem. Pierścień ten przesuwa się w ciągu roku, dostosowując się do zmieniającego się czasu zachodu. Staroczeska godzina liczyła czas od zachodu słońca, a nie od północy czy południa – system powszechny w średniowiecznej Europie Środkowej. Zewnętrzna średnica pierścienia wynosi około 300 centymetrów. Ten sposób mierzenia czasu wyszedł z użycia wieki temu, lecz zegar zachowuje go jako historyczny artefakt. Współcześni zwiedzający odczytują standardowy czas z wewnętrznych cyfr rzymskich.

Od stycznia do września 2018 roku zegar przeszedł rekonstrukcję po restauracji Wieży Staromiejskiej. W czasie prac tymczasowy ekran LED zastąpił zegar. Restauracja obejmowała wymianę elektrycznego mechanizmu zegarowego zainstalowanego w 1948 roku na oryginalny mechanizm z lat 60. XIX wieku, przywracając zegarowi bardziej historycznie autentyczne działanie. Odrestaurowany zegar wznowił pracę o godzinie 18:00 czasu lokalnego 28 września 2018 roku, w sam raz, by uczcić setną rocznicę powstania Czechosłowacji w październiku. Rekonstrukcja trwała cały letni sezon turystyczny. Prace miały na celu zachowanie mechanicznej autentyczności zegara przy jednoczesnym zapewnieniu niezawodnego działania na przyszłe dekady. Mechanizm z lat 60. XIX wieku napędza obecnie tarczę astronomiczną i procesję apostołów.

W 2022 roku Klub dla Starej Pragi zauważył, że odtworzone dzieło sztuki na tarczy kalendarzowej radykalnie zmieniło wygląd, wiek, karnację, strój i płeć postaci pierwotnie zilustrowanych przez Josefa Mánesa w 1866 roku. Członek Milan Patka złożył skargę do Ministerstwa Kultury, twierdząc, że malarz Stanislav Jirčík odbiegł od ducha i szczegółów oryginału. Krajowa Inspekcja Dziedzictwa wszczęła dochodzenie. Doniesienia sugerowały, że artysta mógł umieścić tam podobizny przyjaciół i znajomych, być może jako żart. Zastępca burmistrza Pragi ds. transportu i dziedzictwa skrytykował restaurację jako banalną i wykonaną przez amatora, sugerując, że miasto może zlecić wykonanie zamiennika. Pozostaje niejasne, jak rozbieżność ta umknęła uwadze podczas instalacji prac w 2018 roku.

Miejscowa legenda ostrzega, że Praga ucierpi, jeśli zegar będzie zaniedbany lub jego działanie zagrożone. Duch osadzony na zegarze podobno kiwa głową, potwierdzając tę przepowiednię. Według legendy jedyną nadzieją miasta jest chłopiec urodzony w noc sylwestrową. Inna legenda, przytoczona przez pisarza Aloise Jiráska, głosi, że zegarmistrz Hanuš został oślepiony przez radnych praskich, aby uniemożliwić mu powielenie swojego dzieła, a w zemście unieruchomił zegar, tak że nikt nie mógł go naprawić przez sto lat. Ta legenda stała się fabułą animowanego filmu z 2008 roku Goat Story – The Old Prague Legends. Obie legendy są historycznie nieprawdziwe, lecz pozostają częścią praskiego folkloru.

9 października 2010 roku 600. rocznica zegara została uczczona spektaklem świetlnym wyświetlanym na fasadzie wieży zegarowej. Dwa projektory prezentowały animowane filmy ukazujące budowę zegara, jego rozbiórkę, ponowną odbudowę oraz odsłonięcie wewnętrznych mechanizmów i ruchomych figur. Filmy przedstawiały wydarzenia z historii zegara i wchodziły w interakcję z architekturą wieży – deszcz spływający po łuku, cienie pokazujące upływ czasu. Przedstawienie łączyło narrację historyczną ze spektaklem technicznym. Pięć lat później, 9 października 2015 roku, 605. rocznica zegara została upamiętniona specjalnym logiem Google Doodle na stronie głównej wyszukiwarki, przyciągając uwagę świata do tego zabytku.

Zakrzywione złote linie dzielące niebieską część tarczy na 12 sekcji wyznaczają godziny nierówne – system pomiaru czasu używany przed standaryzacją długości godziny przez zegary mechaniczne. Każda godzina nierówna odpowiada jednej dwunastej czasu między wschodem a zachodem słońca. Ponieważ długość dnia zmienia się wraz z porami roku, godziny te wydłużają się latem i skracają zimą. W czerwcu godzina dzienna może trwać 75 minut, podczas gdy w grudniu zaledwie 45 minut. Ten system, powszechny w średniowiecznej Europie, dostosowywał codzienne czynności do naturalnego światła. Tarcza astronomiczna zachowuje tę starożytną metodę obok nowoczesnego czasu 24-godzinnego pokazywanego cyframi rzymskimi, pozwalając gościom porównać średniowieczny i współczesny pomiar czasu.

Cztery łacińskie słowa wyznaczają linię horyzontu na tarczy astronomicznej. Po stronie wschodniej (lewej) aurora oznacza świt, a ortus – wschód, wskazując miejsce, w którym słońce pojawia się o brzasku. Po stronie zachodniej (prawej) occasus oznacza zachód słońca, a crepusculum – zmierzch, wyznaczając miejsce, w którym słońce opada pod koniec dnia. Te określenia pozwalały średniowiecznym obserwatorom orientować się w dziennym cyklu słonecznym. Czerwona część tła między niebieskim niebem a czarną nocą reprezentuje świt i zmierzch, gdy mechaniczna ikona słońca nad nią przechodzi. To kolorowe kodowanie pozwalało każdemu, nawet osobom niepotrafiącym czytać po łacinie, zrozumieć porę dnia jednym spojrzeniem, obserwując pozycję ikony słońca względem kolorowych stref.

Mała złota gwiazda na pierścieniu zodiaku wyznacza pozycję punktu równonocy wiosennej – miejsca, w którym Słońce przecina równik niebieski poruszając się na północ, co następuje około 20 marca każdego roku. Punkt ten stanowi zerowy punkt odniesienia dla pomiaru współrzędnych niebieskich. Czas gwiazdowy, który śledzi rotację Ziemi względem odległych gwiazd, a nie Słońca, można odczytać na skali ze złotymi cyframi rzymskimi używając gwiazdy jako punktu odniesienia. Pozycja punktu równonocy wiosennej przesuwa się powoli przez wieki z powodu precesji osi Ziemi, ale gwiazda na zegarze pozostaje ustawiona w swojej średniowiecznej pozycji. Astronomowie i astrolodzy używali tego punktu odniesienia do obliczeń i przewidywań.

Pozorne przesunięcie kręgu zodiaku wynika z projekcji stereograficznej płaszczyzny ekliptyki z biegunem północnym jako podstawą projekcji. Ta technika matematyczna była standardem w zegarach astronomicznych okresu średniowiecza. Projekcja stereograficzna przenosi sferę na płaską powierzchnię zachowując kąty, co czyni ją użyteczną do przedstawiania mechaniki niebieskiej na dwuwymiarowej tarczy. Projekcja sprawia, że znaki zodiaku pojawiają się w różnych odległościach od środka, odzwierciedlając ich rzeczywiste pozycje względem bieguna niebieskiego. To wyrafinowane podejście matematyczne dowodzi zaawansowanej wiedzy astronomicznej XV-wiecznych twórców zegara. Podobne metody projekcji występują w innych średniowiecznych astrolabiach i instrumentach astronomicznych.

Ikona złotego Słońca jest połączona z ramieniem zakończonym złotą dłonią, która wskazuje czas na trzy różne sposoby jednocześnie. Pozycja dłoni nad cyframi rzymskimi wskazuje standardowy 24-godzinny czas praski. Jej położenie względem zakrzywionych złotych linii określa nierówną godzinę dnia. Położenie nad czarnym pierścieniem zewnętrznym pokazuje Stary Czas Czeski, liczący godziny od zachodu słońca. Ten potrójny system pomiaru czasu pozwalał średniowiecznym mieszkańcom koordynować działania w preferowanym przez nich systemie czasowym. Sama ikona Słońca przemieszcza się po okręgu zodiaku, wskazując pozycję Słońca na ekliptyce, a tym samym oznaczając porę roku. Połączony mechanizm демонструje funkcję zegara zarówno jako czasomierza, jak i kalkulatora astronomicznego.

Po naprawie przeprowadzonej przez Jana Táborskiego w 1552 roku zegar wielokrotnie zatrzymywał się i był naprawiany na przestrzeni kolejnych stuleci. Drewniane figury dodano w 1629 lub 1659 roku. Podczas wielkiej renowacji w latach 1787–1791 dodano figury Apostołów. W trakcie prac w latach 1865–1866 zainstalowano złotego piającego koguta. Rzeźbiarz Vojtěch Sucharda odnowił drewnianych Apostołów po zniszczeniach wojennych, a zegar uruchomiono ponownie w 1948 roku z elektrycznym mechanizmem. Jesienią 2005 roku przeprowadzono renowację figur i dolnego pierścienia kalendarzowego, dodając siatki chroniące przed gołębiami. Rekonstrukcja z 2018 roku zastąpiła elektryczny mechanizm z 1948 roku oryginalnym mechanizmem z lat 60. XIX wieku. Każda interwencja miała na celu zachowanie historycznej autentyczności przy jednoczesnym zapewnieniu ciągłego działania.