Prague Astronomical Clock bezoekersgids — alles wat u moet weten vóór uw bezoek

Bagagekluisjes zijn beschikbaar op het centrale station (Praha hlavní nádraží) 1,2 kilometer oostelijk, 15 minuten lopen of één metrohalte op lijn C naar Muzeum, vervolgens overstappen op lijn A naar Staroměstská. Particuliere bagagebewaarservices zijn actief op de Kaprova-straat 250 meter noordelijk van het plein en op de Celetná-straat 150 meter oostelijk. Hotels in de Oude Stad bewaren vaak tassen voor gasten na het uitchecken. Het Oude Stadhuis biedt geen bagagebewaring of garderobe. Rugzakken en grote tassen zijn toegestaan in de toren en gewelven, maar bemoeilijken het navigeren door smalle trappen. De meeste bezoekers bewaren hun tassen voorafgaand aan het bezoek.

Openbare toiletten bevinden zich op de begane grond van het Oude Stadhuis-complex en zijn toegankelijk met uw toegangsticket. De voorzieningen omvatten mindervalidentoiletten. Aanvullende openbare toiletten zijn beschikbaar in de ondergrondse passage van het Oude Stadsplein, aan de noordoostelijke hoek van het plein, 80 meter van de klok, waarvoor een kleine betaling in munten vereist is. Cafés en restaurants rondom het plein reserveren toiletten voor klanten. De dichtstbijzijnde gratis openbare toiletten bevinden zich in winkelcentrum Palladium, 600 meter noordoostelijk aan Náměstí Republiky. Het uitkijkplatform van de toren en de ondergrondse gewelven beschikken niet over toiletfaciliteiten; gebruik de voorzieningen op de begane grond voordat u omhoog of omlaag gaat.

Mobiel telefoonsignaal bereikt het uitkijkplatform van de toren en de kapel zonder onderbreking op alle grote Tsjechische netwerken. De Romaans-gotische gewelven onder het plein hebben verminderde signaalsterkte, met enkele dode zones in de diepste kamers. Wi-Fi is niet beschikbaar in het Oude Stadhuis-complex. De glazen liftschacht behoudt signaal tijdens de rit van 40 seconden. Als u betrouwbare connectiviteit nodig heeft voor navigatie of communicatie, voltooi deze taken dan voordat u afdaalt naar de gewelven. Het plein zelf heeft volledige signaaldekking. De meeste bezoekers vinden het signaal voldoende voor berichten en licht browsen gedurende het hele bezoek, hoewel videostreaming kan bufferen in de ondergrondse ruimtes.

Er is geen café, restaurant of automaat aanwezig in het Oude Stadhuis-complex. U dient naar het plein te gaan voor eten en drinken. Drinkwaterfontijnen zijn niet geïnstalleerd. Tientallen cafés en restaurants bevinden zich rondom het Oude Stadsplein, met buitenterrassen met uitzicht op de klok. De dichtstbijzijnde supermarkt is een Tesco Express op 400 meter oostelijk in de Celetná-straat. Eten en drinken zijn verboden in de kapel, staatsvertrekken en gewelven. U mag een waterfles in uw tas meenemen, maar u kunt niet drinken tijdens uw bezoek. Plan uw maaltijd voor of na uw bezoek. Het uitkijkplatform van de toren beschikt niet over zitplaatsen of verfrissingsmogelijkheden.

Horlogemaker Mikuláš van Kadaň en Karels Universiteit-professor Jan Šindel bouwden het mechanische uurwerk en de astronomische wijzerplaat in 1410, met de eerste gedocumenteerde vermelding op 9 oktober 1410. De kalenderwijzerplaat werd rond 1490 toegevoegd, en de klokgevel ontving in die periode gotische sculpturen. Houten beelden werden aangebracht in 1629 of 1659. De Apostelfiguren werden geïnstalleerd na grote reparaties in 1787–1791. Klokkenmaker Jan Táborský repareerde het mechanisme in 1552. Een legende schreef de klok ten onrechte toe aan Jan Růže (Hanuš) in 1490, met de bewering dat hij verblind werd om te voorkomen dat hij zijn werk zou repliceren; historicus Zdeněk Horský corrigeerde deze vergissing en bevestigde de oorsprong in 1410.

Op 7 en 8 mei 1945, tijdens de Praagse Opstand, beschoten nazi-troepen het Oude Stadhuis vanuit pantserwagens in een poging een opstandscentrum te vernietigen. Het stadhuis en nabijgelegen gebouwen brandden af. De houten Apostelsculpturen en de kalenderwijzerplaat beschilderd door Josef Mánes werden vernietigd. Het klokmechanisme liep zware schade op. Na aanzienlijke restauratiewerkzaamheden werd het mechanisme gerepareerd en beeldhouwer Vojtěch Sucharda herstelde de houten Apostelen. De klok hervatte zijn werking in 1948. De neogotische oostvleugel van het Stadhuis, vernietigd bij dezelfde aanval, werd nooit herbouwd. De bel uit 1313 en het altaar van de Kapel van de Maagd Maria leden eveneens ernstige schade.

De astronomische wijzerplaat functioneert als een mechanisch astrolabium en toont de positie van de aarde ten opzichte van de zon, maan en dierenriem. Het blauwe centrum vertegenwoordigt de aarde, waarbij het bovenste blauw de hemel boven de horizon weergeeft en rood en zwart de hemel eronder. Het zonpictogram beweegt rond de dierenriemring en geeft de positie op de ecliptica aan. Gebogen gouden lijnen verdelen de blauwe wijzerplaat in 12 ongelijke uren, gedefinieerd als een twaalfde van de tijd tussen zonsopgang en zonsondergang. Gouden Romeinse cijfers aan de buitenrand geven de 24-uurs Praagse tijd aan. De dierenriemring, gemarkeerd met tekens in wijzerzin tegengestelde richting, rust op een tandwiel van 365 tanden dat via een tandwiel van 24 tanden is verbonden met de zon- en maantandwielen.

De buitenste ring toont de Oud-Tsjechische Tijd, ook wel Italiaanse uren genoemd, met gouden Schwabacher-cijfers op een zwarte achtergrond. Het cijfer 24 markeert het tijdstip van zonsondergang, dat varieert van 16:00 uur in de winter tot 20:16 uur in de zomer. Deze ring beweegt gedurende het jaar om zich aan te passen aan de wisselende zonsondergangtijd. De Oud-Tsjechische Tijd telde de uren vanaf zonsondergang in plaats van vanaf middernacht of het middaguur, een systeem dat in de middeleeuwen gebruikelijk was in Midden-Europa. De buitenste diameter van de ring meet ongeveer 300 centimeter. Deze methode van tijdwaarneming is eeuwen geleden in onbruik geraakt, maar de klok bewaart deze als historisch artefact. Moderne bezoekers lezen de standaardtijd af aan de binnenste Romeinse cijfers.

Van januari tot september 2018 onderging de klok een reconstructie na restauratie van de Oude Stadstoren. Een tijdelijk LED-scherm verving de klok tijdens de werkzaamheden. De restauratie verving een elektrisch uurwerkmechanisme dat in 1948 was geïnstalleerd door een origineel mechanisme uit de jaren 1860, waardoor de klok terugkeerde naar een historisch nauwkeurigere werking. De gerestaureerde klok hervatte zijn werking om 18:00 uur lokale tijd op 28 september 2018, tijdig om de 100e verjaardag van Tsjechoslowakije in oktober te herdenken. De reconstructie nam het hele zomertoeristische seizoen in beslag. Het werk was erop gericht de mechanische authenticiteit van de klok te behouden en tegelijkertijd betrouwbare werking voor toekomstige decennia te garanderen. Het mechanisme uit de jaren 1860 drijft nu de astronomische wijzerplaat en de apostelprocessie aan.

In 2022 merkte de Club voor Oud-Praag op dat het gereproduceerde kunstwerk van de kalenderwijzerplaat het uiterlijk, de leeftijden, de huidskleur, de kleding en het geslacht van de figuren die oorspronkelijk in 1866 door Josef Mánes waren geïllustreerd radicaal had veranderd. Lid Milan Patka diende een klacht in bij het Ministerie van Cultuur, waarin hij stelde dat schilder Stanislav Jirčík was afgeweken van de geest en details van het origineel. De Nationale Erfgoedinspectie opende een onderzoek. Berichten suggereerden dat de kunstenaar mogelijk gelijkenissen van vrienden en kennissen had ingevoegd, mogelijk als grap. De wethouder van Praag voor vervoer en erfgoed bekritiseerde de restauratie als banaal en uitgevoerd door een amateur, en suggereerde dat de stad mogelijk een vervanging zou laten maken. Het blijft onduidelijk hoe de discrepantie onopgemerkt bleef toen het werk in 2018 werd geïnstalleerd.

Een lokale legende waarschuwt dat Praag zal lijden als de klok wordt verwaarloosd of de werking ervan in gevaar komt. Een geest op de klok zou zijn hoofd knikken om deze profetie te bevestigen. Volgens de legende rust de enige hoop van de stad op een jongen die op nieuwjaarsnacht is geboren. Een andere legende, verteld door schrijver Alois Jirásek, beweert dat klokkenmaker Hanuš door Praagse raadsleden werd verblind om te voorkomen dat hij zijn werk zou reproduceren, en dat hij uit wraak de klok saboteerde zodat niemand deze honderd jaar lang kon repareren. Deze legende vormde de plot van de animatiefilm uit 2008 Goat Story – The Old Prague Legends. Beide legendes zijn historisch onjuist, maar blijven deel uitmaken van de Praagse folklore.

Op 9 oktober 2010 werd het 600-jarig jubileum van de klok gemarkeerd met een lichtshow geprojecteerd op de klokkentoren. Twee projectoren toonden geanimeerde beelden van de bouw van de klok, de afbraak, heropbouw en het wegpellen van lagen om de interne mechanismen en bewegende figuren te onthullen. De video's verbeeldden gebeurtenissen uit de geschiedenis van de klok en interacteerden met de architectuur van de toren, zoals regen die van de boog stroomde en schaduwen die de loop der tijd weergaven. De show combineerde historisch verhaal met technisch spektakel. Vijf jaar later, op 9 oktober 2015, werd het 605-jarig jubileum van de klok herdacht met een Google Doodle op de homepage van de zoekmachine, waarmee wereldwijde aandacht naar het monument werd getrokken.

De gebogen gouden lijnen die het blauwe gedeelte van de wijzerplaat in 12 secties verdelen, markeren ongelijke uren, een tijdregistratiesysteem dat in gebruik was voordat mechanische klokken de lengte van een uur standaardiseerden. Elk ongelijk uur is gelijk aan een twaalfde van de tijd tussen zonsopgang en zonsondergang. Omdat de duur van het daglicht verandert met de seizoenen, worden deze uren langer in de zomer en korter in de winter. In juni kan een daglichtuur 75 minuten duren, terwijl het in december slechts 45 minuten kan zijn. Dit systeem, gangbaar in middeleeuws Europa, stemde dagelijkse activiteiten af op het natuurlijke licht. De astronomische wijzerplaat bewaart deze eeuwenoude methode naast de moderne 24-uurstijd aangegeven door de Romeinse cijfers, waardoor bezoekers middeleeuwse en hedendaagse tijdmeting kunnen vergelijken.

Vier Latijnse woorden markeren de horizonlijn op de astronomische wijzerplaat. Aan de oostelijke (linker)zijde betekent aurora dageraad en ortus opkomst, wat aangeeft waar de zon bij het aanbreken van de dag verschijnt. Aan de westelijke (rechter)zijde betekent occasus zonsondergang en crepusculum schemering, wat markeert waar de zon aan het einde van de dag ondergaat. Deze termen oriënteerden middeleeuwse waarnemers op de dagelijkse zonnecyclus. Het rode gedeelte van de achtergrond tussen de blauwe hemel en de zwarte nacht vertegenwoordigt dageraad en schemering, wanneer het mechanische zonpictogram erover schuift. Deze kleurcodering stelde iedereen, zelfs degenen die geen Latijn konden lezen, in staat om de tijd van de dag in één oogopslag te begrijpen door de positie van het zonpictogram ten opzichte van de gekleurde zones waar te nemen.

De kleine gouden ster op de dierenriemring markeert de positie van het lente-equinox, het punt waar de zon de hemelevenaar kruist in noordelijke richting, wat elk jaar rond 20 maart plaatsvindt. Dit punt dient als het nulreferentiepunt voor het meten van hemelcoördinaten. Siderische tijd, die de rotatie van de aarde volgt ten opzichte van verre sterren in plaats van de zon, kan worden afgelezen op de schaal met gouden Romeinse cijfers met gebruikmaking van de ster als referentie. De positie van het lente-equinox verschuift langzaam over eeuwen heen door precessie van de aardas, maar de ster van de klok blijft gefixeerd op zijn middeleeuwse positie. Astronomen en astrologen gebruikten dit referentiepunt voor berekeningen en voorspellingen.

De schijnbare verschuiving van de dierenriemcirkel is het resultaat van stereografische projectie van het eclipticavlak met de Noordpool als projectiebasis. Deze wiskundige techniek was standaard in astronomische klokken uit de middeleeuwse periode. Stereografische projectie brengt een bol over op een plat vlak met behoud van hoeken, waardoor het nuttig is voor het weergeven van hemelmechanica op een tweedimensionale wijzerplaat. De projectie zorgt ervoor dat de dierenriemtekens op verschillende afstanden van het centrum lijken te staan, wat hun werkelijke posities ten opzichte van de hemelpool weerspiegelt. Deze verfijnde wiskundige benadering toont de geavanceerde astronomische kennis van de 15e-eeuwse makers van de klok. Vergelijkbare projectiemethoden verschijnen in andere middeleeuwse astrolabia en astronomische instrumenten.

Het gouden Zonpictogram is verbonden met een arm en een gouden hand die tegelijkertijd op drie verschillende manieren de tijd aangeeft. De positie van de hand boven de Romeinse cijfers toont de standaard 24-uurs Praagse tijd. De positie boven de gebogen gouden lijnen geeft het ongelijke uur van de dag weer. De positie boven de zwarte buitenring toont de Oud-Tsjechische Tijd, waarbij de uren vanaf zonsondergang geteld worden. Deze drievoudige tijdweergave stelde middeleeuwse waarnemers in staat activiteiten te coördineren met welk tijdregistratiesysteem zij ook verkozen. Het Zonpictogram zelf beweegt rondom de dierenriemcirkel en toont de positie van de Zon op de ecliptica, wat het seizoen aanduidt. Het gecombineerde mechanisme demonstreert de functie van de klok als zowel uurwerk als astronomische rekenmachine.

Na Jan Táborský's reparatie in 1552 stopte de klok en werd hij in de daaropvolgende eeuwen talloze malen gerepareerd. Houten beelden werden toegevoegd in 1629 of 1659. Tijdens ingrijpende herstellingen in 1787–1791 werden de Apostelfiguren aangebracht. Bij reparaties in 1865–1866 werd de gouden kraaiende haan geïnstalleerd. Beeldhouwer Vojtěch Sucharda restaureerde de houten Apostelen na beschadigingen uit de Tweede Wereldoorlog, en de klok werd in 1948 opnieuw in werking gesteld met een elektrisch mechanisme. In de herfst van 2005 vond een renovatie van de beelden en de onderste kalenderring plaats, waarbij netten werden aangebracht om duiven op afstand te houden. Bij de reconstructie in 2018 werd het elektrische mechanisme uit 1948 vervangen door een origineel mechanisme uit de jaren 1860. Elke ingreep had tot doel de historische authenticiteit te bewaren en tegelijkertijd de voortdurende werking te waarborgen.