Praagse Astronomische Klok bezoekersgids — alles wat u moet weten vóór uw bezoek

Bagagekluizen zijn beschikbaar op het centraal station (Praha hlavní nádraží) op 1,2 kilometer ten oosten, 15 minuten lopen of één metrostop met lijn C naar Muzeum, overstappen op lijn A naar Staroměstská. Particuliere bagageopslagdiensten zijn gevestigd in de Kaprovastraat op 250 meter ten noorden van het plein en in de Celetnástraat op 150 meter ten oosten. Hotels in de Oude Stad bewaren vaak bagage voor gasten na het uitchecken. Het Oude Stadhuis biedt geen bagageopslag of garderobe. Rugzakken en grote tassen zijn toegestaan in de toren, maar maken het navigeren door smalle trappen lastig. De meeste bezoekers slaan hun bagage op voorafgaand aan het bezoek.

Openbare toiletten bevinden zich op de begane grond van het Oude Stadhuis, op de begane grond (geen ticket nodig). De faciliteiten omvatten toegankelijke toiletten. Extra openbare toiletten zijn beschikbaar in de ondergrondse passage van het Oude Stadsplein op de noordoostelijke hoek van het plein, 80 meter van de klok, tegen een kleine muntbetaling. Cafés en restaurants rondom het plein reserveren toiletten voor gasten. De dichtstbijzijnde gratis openbare toiletten bevinden zich in het winkelcentrum Palladium op 600 meter ten noordoosten aan het Náměstí Republiky. Het uitkijkplatform van de toren en de ondergrondse gewelven hebben geen toiletfaciliteiten; maak gebruik van de faciliteiten op de begane grond voordat u omhoog of omlaag gaat.

Het mobiele signaal reikt tot het uitkijkplatform van de toren zonder onderbreking op alle grote Tsjechische netwerken. Binnen in de stenen gedeelten kan de signaalsterkte verminderd zijn, met enkele dode zones in de diepste kamers. Wi-Fi wordt niet aangeboden in het complex van het Oude Stadhuis. De liftschacht behoudt signaal tijdens de rit van 40 seconden. Als u betrouwbare connectiviteit nodig heeft voor navigatie of communicatie, voltooi deze taken dan vooraf. Het plein zelf heeft volledige signaal dekking. De meeste bezoekers vinden het signaal toereikend voor berichtenuitwisseling en licht browsen tijdens het bezoek, hoewel videostreaming kan haperen in de stenen toren.

In het gehele complex van het Oude Stadhuis is geen café, restaurant of drankautomaat aanwezig. Voor consumpties dient u het gebouw te verlaten en naar het plein te gaan. Er zijn geen waterfonteinen geïnstalleerd. Rondom het Oude Stadsplein vindt u tientallen cafés en restaurants met terrassen met zicht op de klok. De dichtstbijzijnde supermarkt is een Tesco Express, 400 meter oostwaarts in de Celetná-straat. Eten en drinken is verboden in de toren. U mag een flesje water in uw tas meenemen, maar u mag hier niet van drinken zolang u binnen bent. Wij adviseren u om voor of na uw bezoek iets te nuttigen. Het uitkijkplatform van de toren beschikt niet over zitplaatsen of versnaperingen.

Uurwerkmaker Mikuláš van Kadaň en professor Jan Šindel van de Karelsuniversiteit bouwden het mechanische uurwerk en de astronomische wijzerplaat in 1410. De eerste schriftelijke vermelding dateert van 9 oktober 1410. De kalenderplaat werd rond 1490 toegevoegd en de gevel van de klok kreeg in die periode gotische sculpturen. De houten beelden werden geplaatst in 1629 of 1659. De apostelfiguren werden geïnstalleerd na ingrijpende reparaties tussen 1787 en 1791. Klokkenmeester Jan Táborský repareerde het mechanisme in 1552. Een legende schreef de klok ten onrechte toe aan Jan Růže (Hanuš) in 1490 en beweerde dat hij blind was gemaakt om te voorkomen dat hij zijn werk zou kopiëren; historicus Zdeněk Horský corrigeerde deze fout en bevestigde de oorsprong in 1410.

Op 7 en 8 mei 1945, tijdens de Praagse Opstand, beschoten nazi-troepen het Oude Stadhuis vanuit pantservoertuigen in een poging een centrum van het verzet te vernietigen. Het stadhuis en nabijgelegen gebouwen vlogen in brand. De houten apostelbeelden en de kalenderwijzerplaat, geschilderd door Josef Mánes, werden verwoest. Het klokmechanisme raakte zwaar beschadigd. Na een aanzienlijke restauratie-inspanning werd het uurwerk hersteld en reconstrueerde beeldhouwer Vojtěch Sucharda de houten apostelen. De klok hervatte zijn werking in 1948. De neogotische oostvleugel van het stadhuis, die bij dezelfde aanval werd verwoest, is nooit herbouwd. De klok uit 1313 en het altaar van de Kapel van de Maagd Maria liepen eveneens ernstige schade op.

De astronomische wijzerplaat functioneert als een mechanisch astrolabium en toont de positie van de aarde ten opzichte van de zon, de maan en de dierenriem. Het blauwe middelpunt stelt de aarde voor, waarbij het bovenste blauwe gedeelte de hemel boven de horizon toont en het rood-zwarte gedeelte de hemel eronder. Het zonnesymbool beweegt zich langs de dierenriemring en geeft zijn positie op de ecliptica aan. Gebogen gouden lijnen verdelen de blauwe plaat in 12 ongelijke uren, gedefinieerd als een twaalfde van de tijd tussen zonsopgang en zonsondergang. Gouden Romeinse cijfers aan de buitenrand tonen de 24-uurs Praagse tijd. De dierenriemring, gemarkeerd met tekens in tegenwijzerzin, rust op een tandwiel met 365 tanden dat via een tandwiel met 24 tanden is verbonden met de tandwielen van de zon en de maan.

De buitenste ring toont de Oud-Tsjechische Tijd, ook wel Italiaanse uren genoemd, met gouden Schwabacher-cijfers op een zwarte achtergrond. Het cijfer 24 markeert het tijdstip van zonsondergang, dat varieert van 16:00 uur in de winter tot 20:16 uur in de zomer. Deze ring beweegt gedurende het jaar om aan te sluiten bij het veranderende tijdstip van zonsondergang. De Oud-Tsjechische Tijd telde de uren vanaf zonsondergang in plaats van vanaf middernacht of het middaguur, een systeem dat gebruikelijk was in middeleeuws Centraal-Europa. De buitenste diameter van de ring meet ongeveer 300 centimeter. Deze tijdrekeningsmethode raakte eeuwen geleden in onbruik, maar de klok bewaart haar als historisch artefact. Moderne bezoekers lezen de standaardtijd af van de binnenste Romeinse cijfers.

Van januari tot september 2018 onderging de klok een reconstructie na de restauratie van de Oude Stadhuistoren. Een tijdelijk LED-scherm verving de klok tijdens de werkzaamheden. De restauratieerving het elektrische klokmechanisme dat in 1948 was geïnstalleerd door een origineel mechanisme uit de jaren 1860, waardoor de klok weer op een historisch correctere manier functioneert. De gerestaureerde klok hervatte zijn werking om 18:00 uur lokale tijd op 28 september 2018, op tijd om in oktober de 100ste verjaardag van Tsjecho-Slowakije te herdenken. De reconstructie nam het volledige zomerse toeristenseizoen in beslag. De werkzaamheden waren gericht op het behoud van de mechanische authenticiteit van de klok en het garanderen van een betrouwbare werking voor de komende decennia. Het mechanisme uit de jaren 1860 drijft nu de astronomische wijzerplaat en de apostelprocessie aan.

In 2022 merkte de Club voor Oud Praag op dat de gereproduceerde kunst op de kalenderwijzerplaat het uiterlijk, de leeftijden, de huidskleur, de kleding en de geslachten van de figuren die Josef Mánes in 1866 oorspronkelijk had geïllustreerd, drastisch had veranderd. Lid Milan Patka diende een klacht in bij het Ministerie van Cultuur, waarin hij beweerde dat schilder Stanislav Jirčík was afgeweken van de geest en details van het origineel. De Nationale Erfgoedinspectie startte een onderzoek. Rapporten suggereerden dat de kunstenaar mogelijk gelijkenissen van vrienden en kennissen had ingevoegd, wellicht als grap. Praag's vice-burgemeester voor transport en erfgoed bekritiseerde de restauratie als banaal en uitgevoerd door een amateur, en suggereerde dat de stad een vervanging zou kunnen laten maken. Het blijft onduidelijk hoe de discrepantie onopgemerkt bleef toen het werk in 2018 werd geïnstalleerd.

Volgens een lokale legende zal Praag lijden als de klok wordt verwaarloosd of de werking ervan in gevaar komt. Een geest op de klok zou knikken om deze voorspelling te bevestigen. Volgens de legende ligt de enige hoop van de stad bij een jongen die in de nacht van Nieuwjaar is geboren. Een andere legende, verteld door schrijver Alois Jirásek, beweert dat klokkenmaker Hanuš door Praagse raadsleden werd verblind om te voorkomen dat hij zijn werk zou kopiëren, en uit wraak de klok onklaar maakte zodat niemand deze honderd jaar kon repareren. Deze legende vormde de plot van de animatiefilm Goat Story – The Old Prague Legends uit 2008. Beide legendes zijn historisch onjuist, maar blijven deel uitmaken van de Praagse folklore.

Op 9 oktober 2010 werd het 600-jarig jubileum van de klok gemarkeerd met een lichtshow die op het wijzerplaatvlak van de klokkentoren werd geprojecteerd. Twee projectoren toonden geanimeerde video's waarin de klok werd gebouwd, afgebroken, herbouwd en werd afgepeld om interne mechanismen en geanimeerde figuren te onthullen. De video's toonden gebeurtenissen uit de geschiedenis van de klok en speelden in op de architectuur van de toren, zoals regen die van de boog rolde en schaduwen die het verstrijken van de tijd lieten zien. De show combineerde historische vertelling met technisch spektakel. Vijf jaar later, op 9 oktober 2015, werd het 605-jarig jubileum van de klok herdacht met een Google Doodle op de startpagina van de zoekmachine, wat wereldwijde aandacht voor het monument bracht.

De gebogen gouden lijnen die het blauwe deel van de wijzerplaat in 12 secties verdelen, markeren ongelijke uren, een tijdmeetsysteem dat werd gebruikt voordat mechanische klokken de uur lengte standaardiseerden. Elk ongelijk uur is gelijk aan een twaalfde van de tijd tussen zonsopgang en zonsondergang. Omdat de daglichtduur verandert met de seizoenen, worden deze uren langer in de zomer en korter in de winter. In juni kan een daglichtuur 75 minuten duren, terwijl het in december slechts 45 minuten kan duren. Dit systeem, gebruikelijk in middeleeuws Europa, stemde dagelijkse activiteiten af op natuurlijk licht. De astronomische wijzerplaat bewaart deze oude methode naast moderne 24-uurs tijd weergegeven door Romeinse cijfers, waardoor bezoekers middeleeuwse en hedendaagse tijdmeting kunnen vergelijken.

Vier Latijnse woorden markeren de horizonlijn op de astronomische wijzerplaat. Aan de oostelijke (linker) kant betekent aurora dageraad en ortus opkomst, wat aangeeft waar de zon bij zonsopgang verschijnt. Aan de westelijke (rechter) kant betekent occasus zonsondergang en crepusculum schemering, wat markeert waar de zon aan het einde van de dag daalt. Deze termen oriënteerden middeleeuwse kijkers op de dagelijkse zonnecyclus. Het rode deel van de achtergrond tussen de blauwe lucht en zwarte nacht stelt dageraad en schemering voor, wanneer het mechanische zon-icoon eroverheen beweegt. Deze kleurcodering stelde iedereen, zelfs degenen die geen Latijn konden lezen, in staat om in één oogopslag het tijdstip van de dag te begrijpen door de positie van het zon-icoon ten opzichte van de gekleurde zones te observeren.

De kleine gouden ster op de dierenriemring markeert de positie van de lente-equinox, het punt waar de zon de hemelevenaar naar het noorden kruist, wat rond 20 maart elk jaar plaatsvindt. Dit punt dient als nulreferentie voor het meten van hemelcoördinaten. Siderische tijd, die de rotatie van de aarde ten opzichte van verre sterren volgt in plaats van de zon, kan worden afgelezen op de schaal met gouden Romeinse cijfers met de ster als referentie. De positie van de lente-equinox verschuift langzaam over eeuwen door precessie van de aardas, maar de ster van de klok blijft vast op zijn middeleeuwse positie. Astronomen en astrologen gebruikten dit referentiepunt voor berekeningen en voorspellingen.

De ogenschijnlijke verschuiving van de dierenriemcirkel is het gevolg van de stereografische projectie van het eclipticavlak, met de Noordpool als projectiebasis. Deze wiskundige techniek was standaard in astronomische klokken uit de middeleeuwen. Stereografische projectie beeldt een bol af op een plat vlak met behoud van hoeken, wat het bij uitstek geschikt maakt om de hemelmechanica op een tweedimensionale wijzerplaat weer te geven. Door deze projectie verschijnen de sterrenbeelden op wisselende afstanden van het middelpunt, exact zoals hun werkelijke posities ten opzichte van de hemelpool. Deze verfijnde wiskundige benadering toont de vergevorderde astronomische kennis van de 15e-eeuwse makers van de klok. Vergelijkbare projectiemethoden zijn terug te vinden in andere middeleeuwse astrolabia en astronomische instrumenten.

Het gouden zonnesymbool is bevestigd aan een arm met een gouden hand die op drie verschillende manieren tegelijk de tijd aangeeft. De positie van de hand boven de Romeinse cijfers toont de standaard 24-uurs Praagse tijd. De positie boven de gebogen gouden lijnen geeft het ongelijke uur van de dag aan. De positie boven de zwarte buitenring toont de Oud-Tsjechische Tijd, waarbij de uren vanaf zonsondergang worden geteld. Deze driedubbele tijdsweergave stelde middeleeuwse toeschouwers in staat hun bezigheden te coördineren met het tijdrekeningssysteem van hun voorkeur. Het zonnesymbool zelf beweegt langs de dierenriemcirkel en toont zo de positie van de zon op de ecliptica en daarmee het seizoen. Het gecombineerde mechanisme demonstreert de functie van de klok als zowel uurwerk als astronomisch rekeninstrument.

Na de reparatie door Jan Táborský in 1552 stond de klok stil en werd deze in de daaropvolgende eeuwen vele malen hersteld. Houten beelden werden toegevoegd in 1629 of 1659. Grote restauraties in 1787–1791 voegden de apostelfiguren toe. Tijdens herstelwerkzaamheden in 1865–1866 werd de gouden kraaiende haan geïnstalleerd. Beeldhouwer Vojtěch Sucharda restaureerde de houten apostelen na de schade in de Tweede Wereldoorlog en de klok werd in 1948 opnieuw in werking gesteld met een elektrisch mechanisme. In het najaar van 2005 vond renovatie plaats van de beelden en de onderste kalenderring, waarbij netten werden aangebracht om duiven te weren. De reconstructie van 2018 verving het elektrische mechanisme uit 1948 door een origineel mechanisme uit de jaren 1860. Elke ingreep had als doel de historische authenticiteit te bewaren en tegelijkertijd de blijvende werking te garanderen.